Werkwoorden en tijden

Een compact overzicht van Nederlandse werkwoordsvormen en de keuze van de juiste tijd. Vergelijk elke regel met het schema en een volledig voorbeeld.

Tegenwoordige tijd

Gebruik deze tijd voor wat nu gebeurt, zich herhaalt of algemeen waar is. De stam komt van het infinitief zonder -en; pas de spelling aan waar dat nodig is.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikEnkelvoud	Vormik + stam \| jij/u/hij/zij + stam + t \| werk jij?	VoorbeeldJij werkt thuis. Werk jij morgen ook thuis?
Regel of gebruikMeervoud	Vormwij/jullie/zij + infinitief	VoorbeeldWij werken vandaag tot vijf uur.
Regel of gebruikSpelling van de stam	Vormleven → ik leef \| reizen → ik reis	VoorbeeldIk leef gezond en reis vaak met de trein.
Regel of gebruikZijn en hebben	Vormzijn: ben/bent/is/zijn \| hebben: heb/hebt/heeft/hebben	VoorbeeldIk ben vrij en mijn buren hebben bezoek.

Imperfectum - onvoltooid verleden tijd

Deze tijd beschrijft vaak een situatie, gewoonte of achtergrond in het verleden. Regelmatige uitgangen volgen 't ex-kofschip; onregelmatige vormen moet u leren.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikUitgang -te of -ten	Vormlaatste medeklinker vóór -en in 't ex-kofschip → -te(n)	VoorbeeldGisteren werkte ik thuis.
Regel of gebruikUitgang -de of -den	Vormandere laatste medeklinker vóór -en → -de(n)	VoorbeeldWij woonden vroeger in Utrecht.
Regel of gebruikOnregelmatige werkwoorden	Vormklinker verandert \| geen -te of -de	VoorbeeldIk ging naar huis en zag onderweg een ongeluk.
Regel of gebruikSituatie of gewoonte in het verleden	Vormsituatie, gewoonte of achtergrond in het verleden	VoorbeeldToen ik jong was, fietste ik elke dag naar school.

Perfectum en plusquamperfectum

Het perfectum vertelt over een afgeronde gebeurtenis of het resultaat daarvan. Het plusquamperfectum laat zien dat iets eerder gebeurde dan een andere gebeurtenis in het verleden.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikRegelmatig voltooid deelwoord	Vormhebben/zijn + ge + stam + d/t	VoorbeeldIk heb de brief gisteren gepost.
Regel of gebruikHebben of zijn kiezen	Vormverplaatsing/verandering: zijn \| meestal: hebben	VoorbeeldZij is verhuisd. Wij hebben hard gewerkt.
Regel of gebruikScheidbaar werkwoord	Vormvoorvoegsel + ge + stam + d/t	VoorbeeldDe monteur heeft de machine uitgezet.
Regel of gebruikWerkwoorden zonder ge-	Vormbe-, ge-, her-, ont-, ver-: geen ge-	VoorbeeldWij hebben het probleem besproken.
Regel of gebruikOnregelmatig voltooid deelwoord	Vormonregelmatig voltooid deelwoord	VoorbeeldHij heeft het advies gekregen en gelezen.
Regel of gebruikVoltooid verleden tijd	Vormhad/hadden of was/waren + voltooid deelwoord	VoorbeeldToen ik belde, had zij de brief al gelezen.

Toekomst en voorwaardelijke vorm

Voor de toekomst gebruikt het Nederlands vaak de tegenwoordige tijd. Gaan benadrukt een plan, zullen een voorspelling of belofte en zou of zouden een wens, beleefdheid of voorwaarde.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikTegenwoordige tijd met tijdsaanduiding	Vormtegenwoordige tijd + duidelijke tijdsaanduiding	VoorbeeldMorgen bespreek ik het voorstel met mijn manager.
Regel of gebruikPlan met gaan	Vormgaan + infinitief	VoorbeeldWe gaan volgend jaar verhuizen.
Regel of gebruikVoorspelling of belofte met zullen	Vormzullen + infinitief	VoorbeeldDe gemeente zal volgende maand reageren.
Regel of gebruikWens of voorwaarde met zou	Vormzou/zouden + infinitief	VoorbeeldIk zou graag drie dagen per week willen werken.

Modale werkwoorden

Vergelijk de betekenissen van kunnen, mogen, moeten, hoeven, willen en zullen. Het modale werkwoord is de persoonsvorm; de inhoudelijke infinitief staat meestal achteraan.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikKunnen of mogen	Vormkunnen = vaardigheid/mogelijkheid \| mogen = toestemming	VoorbeeldIk kan de machine bedienen, maar ik mag haar niet zonder toestemming gebruiken.
Regel of gebruikMoeten of hoeven	Vormmoeten = verplichting \| niet/geen hoeven te = geen noodzaak	VoorbeeldU moet dit veld invullen, maar u hoeft geen kopie mee te sturen.
Regel of gebruikWens of voornemen	Vormwillen + infinitief = wens of voornemen	VoorbeeldWij willen volgend jaar een extra cursus aanbieden.
Regel of gebruikVoorstel, belofte of verwachting	Vormzullen + infinitief = voorstel, belofte of verwachting	VoorbeeldZullen we de afspraak naar vrijdag verplaatsen?
Regel of gebruikVormen in de verleden tijd	Vormkon, moest, mocht, wilde/wou, zou \| meervoud meestal + -en	VoorbeeldVroeger kon ik niet thuiswerken en moest ik iedere dag reizen.
Regel of gebruikModaal werkwoord in het perfectum	Vormhebben + ... + infinitief + modaal infinitief	VoorbeeldDoor de storing hebben de medewerkers langer moeten wachten.

Bijzondere werkwoordconstructies

Let op de vorm én de plaats van de werkwoorden. In een hoofdzin staat de persoonsvorm apart; infinitieven en andere werkwoorddelen gaan meestal naar het einde.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikScheidbaar werkwoord	Vormhoofdzin: belt ... op \| bijzin: ... opbelt	VoorbeeldIk bel u morgen op, omdat ik vandaag niet kan.
Regel of gebruikWederkerend werkwoord	Vormzich + werkwoord	VoorbeeldIk heb me voor de cursus aangemeld.
Regel of gebruikTe en om ... te	Vormproberen te + infinitief \| om ... te + infinitief	VoorbeeldIk probeer op tijd te komen om de klant te helpen.
Regel of gebruikGebiedende wijs	Vormstam zonder onderwerp \| beleefd verzoek: wilt/kunt u ...?	VoorbeeldVul het formulier in en stuur het vandaag nog op.