Voornaamwoorden, ontkenning en er

Een praktisch overzicht voor de keuze van voornaamwoorden, het maken van ontkenningen en het gebruik van er.

Persoonlijke voornaamwoorden

De vorm hangt af van de functie in de zin en van de nadruk. Korte vormen als je, ze, we en me zijn neutraal zonder tegenstelling; volle vormen benadrukken de persoon.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikAls onderwerp	Vormik, jij/je, u, hij, zij/ze, het, wij/we, jullie, zij/ze	VoorbeeldZij werkt vandaag thuis en wij nemen haar taken over.
Regel of gebruikAls voorwerp	Vormmij/me, jou/je, u, hem, haar, het, ons, jullie, hen/hun/ze	VoorbeeldDe manager belt mij en ik stuur hem de planning.
Regel of gebruikMet en zonder nadruk	Vormnadruk: jij, zij, wij, mij, jou \| neutraal: je, ze, we, me	VoorbeeldNiet ik, maar jij hebt de sleutel; bel me als je klaar bent.
Regel of gebruikBeleefd u	Vormu = onderwerp en voorwerp \| uw = bezit	VoorbeeldKunt u uw identiteitsbewijs aan mij laten zien?
Regel of gebruikOnpersoonlijk en vervangend het	Vormhet bij weer, tijd, situatie of een hele eerdere mededeling	VoorbeeldHet wordt laat, maar ik vind het geen probleem.

Hen, hun en ze

In formele schrijftaal is hen een direct object en staat het na een voorzetsel. Hun is een indirect object zonder voorzetsel en een bezittelijk woord. De onbeklemtoonde vorm ze kan beide objectvormen vervangen.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikHen als direct object	Vormhen = direct object voor personen	VoorbeeldIk zie hen iedere ochtend bij de ingang.
Regel of gebruikHun als indirect object	Vormhun = indirect object zonder voorzetsel	VoorbeeldDe docent geeft hun morgen de uitslag.
Regel of gebruikHen na een voorzetsel	Vormhen = na een voorzetsel	VoorbeeldDe begeleider bespreekt het voorstel met hen.
Regel of gebruikBezittelijk hun	Vormhun + zelfstandig naamwoord = bezit	VoorbeeldHun aanvraag is volledig en wordt vandaag behandeld.
Regel of gebruikNeutraal ze	Vormze = onbeklemtoonde meervoudsvorm in neutraal taalgebruik	VoorbeeldIk heb ze gisteren gebeld en meteen uitgenodigd.

Wederkerende vormen en elkaar

Een wederkerend voornaamwoord verwijst naar het onderwerp van dezelfde zin. Sommige werkwoorden hebben het altijd nodig; elkaar drukt een wederzijdse handeling tussen twee of meer personen uit.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikWederkerende vormen	Vormik me \| jij je \| u zich \| hij/zij zich \| wij ons \| jullie je \| zij zich	VoorbeeldWij bereiden ons goed voor en zij meldt zich op tijd aan.
Regel of gebruikVerplicht wederkerende werkwoorden	Vormzich vergissen, zich herinneren, zich aanmelden, zich gedragen	VoorbeeldIk vergiste me, maar ik herinner me nu het juiste adres.
Regel of gebruikDe vorm hangt af van de betekenis	Vormwassen kan met of zonder wederkerend voornaamwoord	VoorbeeldHet kind wast zich en wast daarna zijn handen.
Regel of gebruikWederkerig elkaar	Vormelkaar = de een de ander	VoorbeeldDe buren helpen elkaar tijdens de verhuizing.

Ontkenning met geen en niet

Geen ontkent een onbepaald zelfstandig naamwoord. Niet ontkent een handeling, eigenschap of specifiek zinsdeel; de plaats hangt af van wat wordt tegengesteld.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikGeen met een zelfstandig naamwoord	Vormgeen + onbepaald zelfstandig naamwoord	VoorbeeldDe woning heeft geen berging en geen balkon.
Regel of gebruikEen handeling ontkennen	Vormniet vóór de werkwoordgroep aan het einde	VoorbeeldDe leverancier kan de bestelling vandaag niet bezorgen.
Regel of gebruikEen specifiek deel ontkennen	Vormniet vóór een bepaald zinsdeel	VoorbeeldIk heb niet de rode map, maar de blauwe map meegenomen.
Regel of gebruikEen eigenschap ontkennen	Vormniet vóór een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord	VoorbeeldDe uitleg is niet duidelijk en de docent spreekt niet langzaam.
Regel of gebruikNog niet en niet meer	Vormnog niet = tot nu toe niet \| niet meer = vroeger wel	VoorbeeldDe brief is nog niet klaar en het oude formulier is niet meer geldig.

Niemand, niets, nooit en nergens

Deze woorden bevatten al een ontkenning, dus een extra niet is meestal niet nodig. Kies de vorm naargelang u een persoon, ding, tijdstip of plaats ontkent.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikGeen persoon	Vormniemand = geen persoon	VoorbeeldNiemand heeft op mijn bericht gereageerd.
Regel of gebruikGeen ding	Vormniets = geen ding	VoorbeeldWe hebben niets bijzonders gevonden.
Regel of gebruikOp geen enkel moment	Vormnooit = op geen enkel moment	VoorbeeldDeze machine wordt 's nachts nooit gebruikt.
Regel of gebruikOp geen enkele plaats	Vormnergens = op geen enkele plaats	VoorbeeldDe ontbrekende sleutel is nergens te vinden.
Regel of gebruikEén ontkenning	Vormgeen dubbele ontkenning: niemand/niets/nooit + geen extra niet	VoorbeeldNiemand heeft mij iets over de wijziging verteld.

Belangrijkste functies van er

Er kan een plaats aanduiden, een onbepaald onderwerp introduceren, een zelfstandig naamwoord na een aantal vervangen of met een voorzetsel samengaan. In een onpersoonlijke passieve zin vult er de eerste positie.

Regel of gebruik	Vorm	Voorbeeld
Regel of gebruikPlaats	Vormer = op die plaats	VoorbeeldIk ken dat buurthuis en kom er elke woensdag.
Regel of gebruikAanwezigheid of verschijning	Vormer + werkwoord + onbepaald onderwerp	VoorbeeldEr staat een pakket voor de voordeur.
Regel of gebruikAantal	Vormer vervangt een eerder genoemd zelfstandig naamwoord bij een aantal	VoorbeeldHoeveel formulieren hebt u nodig? Ik neem er drie mee.
Regel of gebruikEr met een voorzetsel	Vormer + voorzetsel verwijst naar een ding: erop, ermee, erover	VoorbeeldDe regels zijn nieuw en niet iedereen is het ermee eens.
Regel of gebruikGesplitste constructie	Vormer en het voorzetsel kunnen uit elkaar staan	VoorbeeldIk ben er nog niet aan gewend.
Regel of gebruikOnpersoonlijk passief	Vormer + worden + voltooid deelwoord zonder genoemd onderwerp	VoorbeeldEr wordt in dit gebouw niet gerookt.