Complexe constructies

Een overzicht van constructies waarmee u gedachten nauwkeurig verbindt en inhoudelijk rijkere zinnen bouwt.

Betrekkelijke bijzinnen

Ze geven extra informatie over een persoon, zaak of situatie. De keuze voor die, dat, wie, waar of wat hangt af van het zelfstandig naamwoord en het voorzetsel.

Constructie	Schema	Voorbeeld
ConstructieDie bij de-woorden en meervoud	Schemade-woord of meervoud + die + ... + werkwoord(en)	VoorbeeldDe medewerker die u gisteren sprak, behandelt vandaag uw aanvraag.
ConstructieDat bij het-woorden	Schemahet-woord + dat + ... + werkwoord(en)	VoorbeeldHet formulier dat u moet invullen, staat op onze website.
ConstructieVoorzetsel + wie bij een persoon	Schemavoorzetsel + wie bij personen	VoorbeeldDe collega met wie ik samenwerk, begint volgende maand aan een nieuwe baan.
ConstructieWaar + voorzetsel bij een zaak	Schemawaar + voorzetsel bij zaken: waarop, waarmee, waarover	VoorbeeldHet voorstel waarover we morgen stemmen, is gisteren aangepast.
ConstructieWat na een onbepaalde verwijzing	Schemaalles, iets, niets, dat of overtreffende trap + wat	VoorbeeldDit is het belangrijkste wat we tijdens de vergadering hebben besloten.

Indirecte rede en vragen

Na dat, of of een vraagwoord staat de woordvolgorde van een bijzin. Of leidt een ja-neevraag zonder vraagwoord in.

Constructie	Schema	Voorbeeld
ConstructieEen mededeling weergeven	Schemazeggen/uitleggen/denken + dat + onderwerp + ... + werkwoord(en)	VoorbeeldDe beheerder legt uit dat de lift volgende week wordt gerepareerd.
ConstructieIndirecte ja-neevraag	Schemavragen/weten + of + onderwerp + ... + werkwoord(en)	VoorbeeldKunt u mij vertellen of mijn inschrijving goed is ontvangen?
ConstructieIndirecte vraag met vraagwoord	Schemavragen/weten + vraagwoord + onderwerp + ... + werkwoord(en)	VoorbeeldNiemand weet wanneer de werkzaamheden precies beginnen.
ConstructieToekomst vanuit het verleden	Schemaverleden hoofdzin + dat/of + ... + zou(den) + infinitief	VoorbeeldDe leverancier meldde dat de bestelling twee dagen later zou aankomen.

Voorwaarden en veronderstellingen

De vorm laat zien of een voorwaarde realistisch, denkbeeldig of niet meer mogelijk is. Zou maakt een verzoek ook beleefder.

Constructie	Schema	Voorbeeld
ConstructieReële voorwaarde	Schemaals + tegenwoordige tijd, dan hoofdzin in tegenwoordige of toekomstige tijd	VoorbeeldAls u vandaag reageert, kunnen we de afspraak nog verplaatsen.
ConstructieBeleefd verzoek of wens	Schemazou(den) + graag/kunnen/willen + infinitief	VoorbeeldZou u mij de gewijzigde planning kunnen sturen?
ConstructieDenkbeeldige situatie	Schemaals + verleden tijd, zou(den) + infinitief	VoorbeeldAls ik dichterbij woonde, zou ik vaker op de fiets komen.
ConstructieOnvervulde voorwaarde in het verleden	Schemaals + had(den)/was/waren + voltooid deelwoord, zou(den) hebben/zijn + voltooid deelwoord	VoorbeeldAls we eerder waren vertrokken, zouden we de trein hebben gehaald.

De lijdende vorm

De lijdende vorm verplaatst de aandacht van de uitvoerder naar de handeling of het resultaat. Een proces gebruikt worden; een voltooid resultaat gebruikt zijn.

Constructie	Schema	Voorbeeld
ConstructieProces in het heden	Schemaworden + voltooid deelwoord	VoorbeeldAlle aanvragen worden binnen vijf werkdagen beoordeeld.
ConstructieProces in het verleden	Schemawerd/werden + voltooid deelwoord	VoorbeeldDe bewoners werden vorige maand over de werkzaamheden geïnformeerd.
ConstructieVoltooid resultaat	Schemazijn + voltooid deelwoord	VoorbeeldDe nieuwe veiligheidsregels zijn inmiddels ingevoerd.
ConstructieLijdende vorm met modaal werkwoord	Schemamodaal werkwoord + ... + voltooid deelwoord + worden	VoorbeeldHet beschadigde onderdeel moet zo snel mogelijk worden vervangen.
ConstructieOnpersoonlijke lijdende vorm met er	Schemaer + worden + voltooid deelwoord	VoorbeeldEr wordt tijdens de bijeenkomst voor kinderopvang gezorgd.

Uitgebreide infinitiefconstructies

Constructies met te drukken beknopt een doel, middel, afwezige handeling of alternatief uit. Het verzwegen onderwerp is meestal gelijk aan dat van de hoofdzin.

Constructie	Schema	Voorbeeld
ConstructieDoel met om ... te	Schemaom + ... + te + infinitief	VoorbeeldDe gemeente plaatst extra lampen om het plein veiliger te maken.
ConstructieZonder iets te doen	Schemazonder + ... + te + infinitief	VoorbeeldDe aannemer veranderde de planning zonder de bewoners te informeren.
ConstructieMiddel of werkwijze	Schemadoor + ... + te + infinitief	VoorbeeldDoor de formulieren digitaal te verwerken besparen we veel tijd.
ConstructieAlternatief	Schemain plaats van + ... + te + infinitief	VoorbeeldWe kunnen de apparaten repareren in plaats van ze direct te vervangen.
ConstructieGeen noodzaak	Schemahoeven + niet/geen + te + infinitief	VoorbeeldU hoeft voor deze wijziging geen nieuw formulier in te vullen.

Toegevende en gepaarde constructies

Deze patronen zetten delen tegenover elkaar, versterken een argument of tonen een afhankelijke verandering. Gebruik in beide delen van een paar dezelfde grammaticale vorm.

Constructie	Schema	Voorbeeld
ConstructieToegeving met hoewel	Schemahoewel + bijzin, hoofdzin met inversie	VoorbeeldHoewel de cursus intensief is, ervaren deelnemers voldoende ondersteuning.
ConstructieToegeving met ook al	Schemaook al + bijzin, daarna vaak toch in de hoofdzin	VoorbeeldOok al stijgen de kosten, het bestuur wil het project toch voortzetten.
ConstructieAfhankelijke verandering met hoe ... hoe	Schemahoe + vergrotende trap ..., hoe + vergrotende trap ...	VoorbeeldHoe duidelijker de afspraken zijn, hoe minder misverstanden er ontstaan.
ConstructieBeide elementen met zowel ... als	Schemazowel + zinsdeel + als + zinsdeel	VoorbeeldHet voorstel houdt rekening met zowel bewoners als ondernemers.
ConstructieNadruk met niet alleen ... maar ook	Schemaniet alleen + zinsdeel, maar ook + zinsdeel	VoorbeeldDe maatregel verlaagt niet alleen de kosten, maar verbetert ook de service.