Nederlandse woordvolgorde

Overzichtelijke schema’s voor hoofdzinnen, bijzinnen, inversie, vragen en zinnen met meerdere werkwoorden.

Hoofdzin

De persoonsvorm staat op de tweede plaats. Andere werkwoorden staan meestal achteraan.

Deze constructie wordt met de volgende woorden gebruikt

Schema	Voorbeeld
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstuk	VoorbeeldDe bibliotheek sluit om zes uur.
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstukoverige werkwoorden	VoorbeeldMijn buurman heeft de sleutel meegenomen.
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstukoverige werkwoorden	VoorbeeldWij willen volgend jaar een cursus volgen.

Het middenstuk van de zin

Een handige basisvolgorde voor bepalingen is tijd, manier, plaats. Korte voornaamwoorden en bepaalde voorwerpen staan meestal eerder; onbepaalde voorwerpen komen vaak na de tijd. Voor nadruk kan de volgorde veranderen.

Schema	Voorbeeld
Schema onderwerppersoonsvormtijdmanierplaats	VoorbeeldDe trein rijdt in de spits langzaam door het centrum.
Schema onderwerppersoonsvormvoorwerptijdoverige werkwoorden	VoorbeeldDe medewerker moet uw aanvraag vandaag beoordelen.
Schema onderwerppersoonsvormtijdvoorwerpoverige werkwoorden	VoorbeeldWe gaan zaterdag een nieuwe kast monteren.

Inversie

Begint de zin niet met het onderwerp, dan komt na het eerste zinsdeel eerst de persoonsvorm en daarna het onderwerp.

Deze constructie wordt met de volgende woorden gebruikt

Schema	Voorbeeld
Schema tijd / plaats / signaalwoordpersoonsvormonderwerpmiddenstuk	VoorbeeldNa de vergadering belt de manager de klant.
Schema tijd / plaats / signaalwoordpersoonsvormonderwerpmiddenstuk	VoorbeeldIn Utrecht woont mijn zus vlak bij het station.
Schema tijd / plaats / signaalwoordpersoonsvormonderwerpmiddenstukoverige werkwoorden	VoorbeeldDoor de storing kunnen de reizigers hun aansluiting missen.

Vragen en verzoeken

In een directe vraag staat de persoonsvorm vooraan of direct na het vraagwoord. Een indirecte vraag heeft de volgorde van een bijzin. Een verzoek kan de vorm van een vraag hebben; een opdracht begint met de gebiedende wijs.

Schema	Voorbeeld
Schema persoonsvormonderwerpmiddenstukoverige werkwoorden	VoorbeeldHeb je de rekening betaald?
Schema vraagwoordpersoonsvormonderwerpmiddenstuk	VoorbeeldWaarom begint de voorstelling zo laat?
Schema persoonsvormonderwerpmiddenstukoverige werkwoorden	VoorbeeldKunt u mijn reservering wijzigen?
Schema hoofdzinvraagwoordonderwerpmiddenstukpersoonsvorm	VoorbeeldWeet u hoe laat het museum op zondag opent?
Schema hoofdzinvoegwoordonderwerpmiddenstukoverige werkwoorden	VoorbeeldDe docent vraagt of iedereen het formulier heeft ingevuld.
Schema werkwoord in de gebiedende wijsmiddenstuklos deel	VoorbeeldNeem bij de ingang uw identiteitsbewijs mee.

Ontkenning met niet en geen

Geen staat vóór een onbepaald zelfstandig naamwoord. Niet ontkent een handeling, eigenschap of specifiek zinsdeel en staat meestal vóór wat wordt ontkend of vóór de werkwoordgroep aan het einde.

Schema	Voorbeeld
Schema onderwerppersoonsvormgeen + zelfstandig naamwoord	VoorbeeldDeze woning heeft geen balkon.
Schema onderwerppersoonsvormtijdnietoverige werkwoorden	VoorbeeldDe huisarts kan dinsdag niet langskomen.
Schema onderwerppersoonsvormvoorwerpnietoverige werkwoorden	VoorbeeldWij hebben het pakket niet ontvangen.
Schema tijd / plaats / signaalwoordpersoonsvormonderwerpnietplaats	VoorbeeldVanwege de verbouwing eten de bewoners niet in de kantine.

En, maar, want, dus

En, maar en want verbinden twee hoofdzinnen zonder inversie. Want houdt de hoofdzinvolgorde; omdat begint een bijzin met de werkwoorden achteraan. Na dus kan de gewone volgorde of inversie volgen.

Schema	Voorbeeld
Schema hoofdzinhoofdzin	VoorbeeldSofia kookt vanavond en Amir doet de boodschappen.
Schema hoofdzinhoofdzin	VoorbeeldDe kamer is klein, maar er valt veel daglicht binnen.
Schema hoofdzinhoofdzin	VoorbeeldWe reserveren vooraf, want het restaurant is vaak vol.
Schema hoofdzinbijzin	VoorbeeldIk blijf thuis, want ik ben ziek; ik blijf thuis, omdat ik ziek ben.
Schema hoofdzinhoofdzin	VoorbeeldDe lift is kapot, dus we nemen de trap.

Bijzin

Na omdat, als, dat, hoewel en andere onderschikkende voegwoorden staat de persoonsvorm of de hele werkwoordgroep achteraan. Bij een hulpwerkwoord met een voltooid deelwoord zijn beide volgordes mogelijk: heeft gerepareerd en gerepareerd heeft.

Deze constructie wordt met de volgende woorden gebruikt

dat

Schema	Voorbeeld
Schema voegwoordonderwerpmiddenstukpersoonsvorm	Voorbeeldals de bezorging langer duurt
Schema voegwoordonderwerpmiddenstukoverige werkwoorden	Voorbeeldhoewel zij nog een uur wil blijven
Schema voegwoordonderwerpmiddenstukoverige werkwoorden	Voorbeeldnadat we alle gegevens hadden gecontroleerd
Schema voegwoordonderwerpvoorwerpoverige werkwoorden	Voorbeeldzodra de monteur de verwarming heeft gerepareerd
Schema voegwoordonderwerpmiddenstukoverige werkwoorden	Voorbeeldvoordat de nieuwe bewoners aangekomen zijn

Hoofdzin en bijzin

Een bijzin kan achter of voor de hoofdzin staan. Na een bijzin vooraan begint de hoofdzin met inversie.

Schema	Voorbeeld
Schema hoofdzinbijzin	VoorbeeldDe afspraak gaat niet door, omdat de arts afwezig is.
Schema bijzinhoofdzin	VoorbeeldHoewel het hard regent, fietsen de kinderen naar school.
Schema hoofdzinbijzin	VoorbeeldDe gids vertelt dat het kasteel volgende week weer opengaat.

Scheidbare werkwoorden

In een hoofdzin staat het losse deel achteraan. In een bijzin worden de delen weer één woord.

Schema	Voorbeeld
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstuklos deel	VoorbeeldMijn buurvrouw haalt haar medicijnen vanmiddag op.
Schema tijd / plaats / signaalwoordpersoonsvormonderwerpmiddenstuklos deel	VoorbeeldNa de lunch ruimt de kok de keuken op.
Schema voegwoordonderwerpmiddenstukpersoonsvorm	Voorbeeldterwijl de winkelmedewerker de dozen uitpakt

Te + infinitief

Los te volgt op een werkwoord of vaste constructie: proberen te. Om ... te drukt een doel uit: u doet A om B te bereiken. Bij een scheidbaar werkwoord staat te tussen beide delen: terug te bellen.

Deze constructie wordt met de volgende woorden gebruikt

Schema	Voorbeeld
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstukte + infinitief	VoorbeeldZij probeert haar abonnement online op te zeggen.
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstukte + infinitief	VoorbeeldWe sparen geld om volgend jaar te verhuizen.
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstukte + infinitief	VoorbeeldHij belooft zijn moeder vanavond terug te bellen.
Schema onderwerppersoonsvormmiddenstukte + infinitief	VoorbeeldIk bel de verhuurder om het probleem uit te leggen.